Bu yazı Alevilerin Sesi dergisinin 306. sayısında yayınlanmıştır.
Geçtiğimiz haftalarda Türkiye kamuoyu, Aleviler ile Öcalan liderliğindeki Kürt siyasi hareketinin kimi aktörleri arasında, Öcalan’ın Yavuz Selim–İdris-i Bitlisî ittifakını bugünkü Türk-Kürt ilişkileri bağlamında yeniden anlamlandırmasına yönelik sert bir tartışmaya tanıklık etti. Tartışma, Öcalan’a atfedilen ve Yavuz Selim–İdris-i Bitlisî ittifakını Kürt sorununun çözümüne yönelik güncel bir siyasal model olarak sunduğu ileri sürülen İmralı görüşme notlarının kamuoyuna yansımasının ardından başladı. Söz konusu ittifak, 1514 Çaldıran Savaşı’nın ardından İdris-i Bitlisî’nin Kürt beyliklerinin Osmanlı’ya bağlılığını örgütlemesiyle biçimlenen Osmanlı–Kürt ilişkisine işaret etmektedir. Alevi tarafındaki itirazın temelinde ise, Alevi hafızasında ağır bir mağduriyet ve şiddet deneyimine karşılık gelen bu tarihsel ittifakın, Türk-Kürt ilişkilerinin olumlu bir tarihsel örneği olarak yeniden kurulması yatmaktadır. İlk etapta Alevi-Kürt gerilimi ekseninde şekillenen tartışma, zamanla Alevi toplumu içerisindeki farklı siyasal ve etnik konumların da görünürlük kazandığı bir Alevi-Alevi tartışmasına da dönüştü. Tartışmanın birçok boyutu olmakla birlikte, burada ele alınacak temel soru şudur: Tarihsel deneyimleri ve mağduriyet biçimleri farklı olsa da, özellikle son yüzyılda devlet kaynaklı şiddet ve mağduriyet deneyimleri üzerinden hafızada kısmen ortaklaşan bu iki grub kendi arasinda, bu ortaklık üzerinden neden dayanışma değil de gerilim üretmektedir?
Dayanışma Yerine Gerilim: Üç Olası Açıklama
Bu gerilimin olası açıklamalarından biri, “rekabetçi mağduriyet” kavramında bulunabilir. Paralel travmalar taşıyan iki grup, kendi acısını diğerininkiyle ilişkisel bir biçimde değil, kendine özgü ve ötekiyle kıyaslanamaz bir mağduriyet olarak kurduğunda, kısmen ortak bir fail deneyiminin ürettiği hafıza dahi dayanışma yerine rekabete dönüşebilmektedir.
Alevi-Kürt gerilimini açıklayabilecek bir diğer olasılık, bu tartışmanın Aleviler açısından bir emansipasyon fırsatı sunmasıdır. Kürtler, devletin tarihsel mağdurlarından biri olmakla birlikte, uzun süreli örgütlü siyasal mücadelenin ürettiği güçlü bir siyasal temsil kapasitesine sahiptir. Aleviler ise Kürtlerinkine benzer bir örgütlü temsil kapasitesinden yoksun, siyasal olarak dağınık ve heterojen bir toplumsal kesimdir. Türkiye’deki siyasal partiler Alevileri önemli bir seçmen rezervi olarak görürken, Aleviliği kendi siyasal programlarının kurucu bir unsuru hâline getirmemektedir. Bu nedenle tartışma, bazı Alevi aktörler açısından kimliksel ve siyasal öznelliklerini, kendi tarihsel anlatılarını ve bağımsız siyasal duruşlarını görünür kılabilecekleri bir alan olarak değerlendirilebilir.
Bir diğer olasılık ise hayal kırıklığının yarattığı bir olabilir. Bu durum, Kürt siyasi hareketinin devletle yürüttüğü müzakere süreçlerinde Aleviler açısından tekrarlanan bir siyasal deneyimle ilişkilendirilebilir. Kürt siyasi hareketi, devletle çatışma hâlindeyken Alevilerin, Ermenilerin, Rumların, Yahudilerin ve diğer mağdur grupların deneyimlerini siyasal söylemine dahil ederek bu grupları mücadeleye çağırırken, devletle doğrudan müzakere masasına oturduğunda aynı grupları bir “sorun” ya da „asil büyük“ sorun olan Kürt sorunu bağlamında bir “teferruat” olarak değerlendirebilme olasılığıdır. 2013 Newroz Bildirisi’nde öne çıkan “İslam bayrağı altındaki bin yıllık kardeşlik” anlatısı da bu gruplar açısından kalıcı bir kötü hafıza oluşturmuştur.
Tartışmanın aktörleri, kullanılan tarihsel referanslar ve bu referanslara yüklenen anlamlar birlikte düşünüldüğünde, burada rekabetçi bir mağduriyet anlatısının, Alevilerin kendi siyasal öznelliklerini kurma arayışının ve tekrarlanan bir hayal kırıklığı deneyiminin belirgin izlerini görmek mümkündür. Hatta rekabetçi mağduriyet ile özneleşme arayışı birbirini besleyebilir. Çünkü Aleviler açısından emansipasyon, Kürt siyasi hareketinin patronajı ya da vekâleti altında konumlanmayı değil, kendi siyasal öznelliklerini kurmayı gerektirmektedir.
İttifakın İki Hafızası ve Alevilerin Endişe Cemaati
Tartışmanın merkezindeki Yavuz Selim–İdris-i Bitlisî ittifakı Aleviler açısından, Alevilere yönelik devlet şiddetinde bir milat oluşturan tarihsel bir kırılma momenti olarak değerlendirilmektedir. Osmanlı devletinin siyasal, hukuki ve dinsel düzeni içerisinde Alevilerin meşru ve tanımlı bir topluluk olarak tanınmaması, bu tarihten itibaren farklı biçimlerde süreklilik gösteren bir dışlama ve şiddet ilişkisinin zeminini oluşturmuştur. Tarihsel araştırmalar da Alevilerin bu döneme ilişkin mağduriyet anlatılarının önemli ölçüde tarihsel karşılığı bulunduğunu göstermektedir; dolayısıyla bu hafıza, tümüyle „kurgusal“ ve tarihsel siddetin sürekliligi göz önüne alindiginda nesiller arası aktarılmış bir travmaya indirgenemez.
Buna karşılık Yavuz Selim–İdris-i Bitlisî ittifakı, Kürt siyasi hareketinin anlatısında Türk-Kürt siyasal ortaklığının tarihsel bir örneği olarak yeniden anlamlandırılabilmektedir. Dolayısıyla bir tarafın tarihsel kazanım ve ortaklık olarak kurduğu anlatı, diğer tarafın hafızasında aynı ölçüde bir kayıp ve mağduriyet anlatısına karşılık gelebilmektedir. Alevi emansipasyonunun kritik boyutu da burada ortaya çıkmaktadır: Aleviler, bu ittifakın günümüze çağrılmasından duydukları endişeye ek olarak, söz konusu mağduriyetin başka bir siyasal hareketin anlatısı içerisinde görünmez kılınmasına, farklı siyasal bağlamlarda araçsallaştırılmasına ve kendi siyasal öznelliklerini sınırlayacak biçimde kullanılmasına itiraz etmektedir. Şiddet içeren bu geçmişin bugün yeniden anlamlandırılması, bu nedenle Aleviler açısından geleceğe ilişkin yaşamsal bir endişe yaratabilmektedir. Çünkü yakın geçmişteki çok sayıda pogrom örneğinde (Maraş 1978, Çorum 1980, Sivas 1993 gibi) görüldüğü gibi, Alevilere yönelik şiddetin ortaya çıkması için geçerli ve tutarlı bir gerekçenin bulunması zorunlu değildir. Siyasal anlatılar, söylentiler ve geçmişe ilişkin yeniden anlamlandırmalar, şiddete sonradan bir gerekçe ve meşruiyet zemini sağlayabilmektedir. Bu anlamda Aleviler, yalnızca bir hatırlama cemaati değil, geçmişin gelecekte yeniden şiddet üreten bir siyasal anlam kazanabileceğine ilişkin endişeyi de taşıyan bir cemaat olarak düşünülebilir: bir endişe cemaati.
Öcalan’ın İttifak Modeli: Seçici Tarih Kurgusu ve Anakronizm
Öcalan’ın tarihle kurduğu ilişkinin, bir tarihçinin geçmiş olayları kendi tarihsel bağlamı içinde, eleştirel bir tutumla ve olguyu kendi iç bütünlüğü içinde okumaya çalışmasından ziyade, geçmişi yeniden kuran bir rekonstrüksiyona dayandığı söylenebilir. Bu, onun siyasal pragmatizmiyle yakından ilişkili, süreklilik gösteren bir düşünme biçimidir. Nitekim farklı dönemlerde içinde konuştuğu ideolojik kanonlarla da arasına mesafe koyabilen, onları yeniden yorumlayan, hatta reddeden; örneğin Kürt ulusal bağımsızlığı ve Marksizm bağlamında köklü revizyonlara yönelen bu pragmatizm, Öcalan’ın siyaseti düşünme biçiminin açıklanmasında başvurulan temel unsurlardan biri olarak gözlemciler tarafından da ifade edilmektedir. Bununla birlikte, bu durum onu kendiliğinden meşru ya da etik açıdan sorunsuz kılmaz. Tarihsel olguların siyasal ihtiyaçlar doğrultusunda araçsallaştırılarak istismar edilmesi, pragmatizmin sınırlarını ve bunun siyaset etiği bakımından doğurabileceği normatif sorunları da gündeme getirir. Buna rağmen, Öcalan’ın Kürt sorununun çözümü bağlamında güncellediği Yavuz Selim–İdris-i Bitlisî ittifakını Alevi karşıtı bir yere oturtmak, objektif bir olgudan ziyade sübjektif bir tercih meselesi olarak değerlendirilebilir. Zira Öcalan’ın tarihle kurduğu bu ilişki, güncel siyasal ihtiyaçlara göre işleyen seçici ve fonksiyonel bir ilişkidir ve düşünce mimarisinde de yeni değildir.
1990’lı yıllardan itibaren ayrılıkçı paradigmayı terk ederek müzakereci bir tutum geliştiren Öcalan, bu dönemde siyasal muhatap arayışına girerken tarih kurgusunu da Türkler ve Kürtlerin ortak bir tarihsel amaca hizmet eden iki tarihsel özne olduğu düşüncesi üzerine inşa etmeye başlamıştır. Bu tarih kurgusu, üç tarihsel moment üzerinden kurulan bir süreklilik biçiminde düşünülmektedir: 1071 Malazgirt Savaşı, 1514 Çaldıran Savaşı ve Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılma sürecinde ortaya çıkan Kemalist hareketle birlikte Cumhuriyetin kuruluş sürecine kadar, yani 1919-1921 arasına uzanan dönem. Öcalan, bu Türk ve Kürtlerin “tarihsel buluşma” momentleri arasında geçen zamanı elimine ederek, adeta Türk-İslam sentezli tarih anlatısının içine bu tarih sentezinin “unuttuğu” düşünülen Kürtlüğü yerleştirerek, bu anlatıya ortak olma arzusunu öne çıkarmaktadır. Bu konstelasyonda, üç momentten hangisinin öne çıkarılacağını iktidarın siyasal-ideolojik yönelimi belirler; Öcalan, o an hitap ettiği Kemalist ya da siyasal İslamcı tarihsel hafızaya seslenecek momenti seçmekte ve böylece iktidardaki gücün mahiyetine göre ona uygun ittifak modelini öne çıkarmaktadır.
Ancak bu model yalnızca hangi tarihsel momentin öne çıkarılacağını belirlemekle sınırlı değildir, aynı zamanda seçilen momentin taşıdığı sosyal ve siyasal anlamı da yeniden üretir. Bu yeni sosyal ve siyasal semantik, örneğin Çaldıran Savaşı’nı ve onun etrafında üretilen siyasal ve mezhepsel şiddeti —bu şiddete maruz kalmış Kızılbaşlar inançsal ve etnik olarak homojen olmasa bile— Öcalan’ın retrospektif tarih kurgusunda geri plana iterek, olayı bir “Türk-Kürt buluşması” semantiğiyle barış kurma bağlamında idealleştirip nötrleştirerek yeniden yorumlamaktadır. Öcalan’ın niyetinden bağımsız olarak bu yaklaşım, Alevi mağduriyetinin inkârı olarak algılanabilir. Çünkü söz konusu “tarihsel buluşma”, yukarıda ele alındığı üzere, Alevi hafızasında aynı zamanda bir şiddet deneyimini temsil etmekte ve bu şiddetin ürettiği mağduriyet, zihinsel ve örgütlü bir yapı içerisinde hem yapısal/sembolik hem de bir pogrom şiddeti olarak bir devamlılık içerisinde bugün de sürmektedir. Aynı biçimde İdris-i Bitlisî, Osmanlı’ya Kürt beyliklerinin sadakatini örgütleyen bir bürokrat iken, bu rekonstrüksiyonda geriye dönük olarak bir “Kürt siyasi temsilcisi” olarak ele alınmakta ve dolayısıyla Öcalan’da modern temsil devamlılığını bulan bir siyasal figür olarak konumlandırılmaktadır.
Meşruiyetin İki Düzeyi ve Eşzamansızın Eşzamanlılığı
Bu şekilde kurulmuş bir tarihsel-semantik mimarinin kendiliğinden bir meşruiyet ürettiğini varsaymak yanıltıcı olur. Meşruiyet sorunu burada en az iki farklı düzeyde, entelektüel ve toplumsal-kültürel düzeylerde ele alınmalıdır. Entelektüel düzeyde, söz konusu ittifak modelinin ve çözüm sürecinin ciddi bir karşılık bulduğu oldukça tartışmalıdır. Nitekim İmralı Heyeti üyesi Faik Özgür Erol’un sürecin entelektüel destek bakımından yeterince karşılık bulmadığına ilişkin serzenişi de bu duruma işaret etmektedir. Ancak bu durum, aynı ittifak modelinin toplumsal-kültürel düzeyde de karşılıksız kaldığı anlamına gelmez. Öcalan, bir yandan müzakere muhatabının siyasal-tarihsel hafızasına, diğer yandan kendi toplumsal tabanını oluşturan farklı Kürt toplumsal kesimlerinin kültürel hafızalarına seslenmektedir. Bu da ittifak modelinin, farklı tarihsel ve kültürel hafızalara sahip toplumsal kesimler arasında aynı anlamı taşımaksızın, belirli kesimlerde karşılık bulabileceğini düşündürmektedir. Bu bağlamda, Numan Kurtulmuş’un geçtiğimiz yıl aynı ittifaka atıfta bulunması da tesadüfi değildir; zira bu tarihsel referans, söz konusu toplumsal kesimlerin tarihsel hafıza ve bilgi repertuarına iktidar tarafından seslenen bir siyasal söylem işlevi görmektedir.
Alevi itirazı ise tam da bu noktada anlam kazanmaktadır. Zira Alevi toplumu yalnızca geçmişte yaşanan acıları hatırlayan bir topluluk olarak değil, yukarıda ele alındığı üzere, Osmanlı’nın Alevilere yönelik siyasal yaklaşımının arkasındaki fail zihniyetinin günümüze uzanan sürekliliğine ve geçmişin yeniden şiddet üretebilecek bir anlam kazanmasına ilişkin bir endişeyi de taşıyan bir toplumsal yapı olarak değerlendirilebilir.
Bunun zemini, Ernst Bloch’un “eşzamansızın eşzamanlılığı” (Gleichzeitigkeit des Ungleichzeitigen) kavramıyla açıklanabilir. Hem Türk hem Kürt toplumu, siyasal bilinç, zaman algısı, ekonomik konum, kentleşme düzeyi, yaşam tarzı ve sekülarite ile kurdukları ilişki bakımından derinlemesine heterojendir. Bu heterojenliğin kendine özgü, birbirine denk düşmeyen zamansallıkları ve bu zamansallıklara dayanan bilinç formları vardır. Toplumun bir kesimi zamanı, kimliği ve sadakati modern-ulusal, laik-siyasal kategoriler içinden algılarken, bir başka kesimi bunu hâlâ dinî-cemaatçi kategoriler içinden, yani din kardeşliği ekseninde algılamaktadır; bu iki zamansallık çözülmeden aynı toplumsal-siyasal alanda yan yana varlığını sürdürmektedir. Öcalan’ın kurduğu ittifak modeli, tam da bu ümmetçi katmana seslenerek, entelektüel düzeyde üretemediği karşılığı toplumsal-kültürel düzeyde üretebilmektedir.
Ancak bu modelin ürettiği kardeşlik semantiği, dinî cemaat üyeliğinin ötesine taşan, Kürtlerin kırk yıllık mücadelesini modern bir siyasal-ulusal özne mücadelesi olmaktan çıkarıp bir “kardeş kavgası”na indirgeme riski taşımaktadır. Bu yalnızca bir söylem sorunu değildir. On binlerce insanın hayatını kaybettiği çatışma, ona eşlik eden toplumsal kırılmalar ve acılar “kardeşler arası kavga” çerçevesinde ele alındığında anlamsızlaşma tehlikesiyle de karşı karşıyadır.
Bu indirgeme, Kürt siyasi hareketinin mücadelesi boyunca ürettiği çağdaş demokratik söylemi, kadın özgürlüğü ve ekoloji bağlamındaki bilinçlenme kazanımlarını da zayıflatabilir. Zira bunlar hareketin kendini modern bir siyasi özne olarak kurmasının ürünüdür ve apolitik „kardeşlik çerçevesi“ içinde eritildiklerinde siyasal değerlerini kaybedebilirler. Aynı risk çağımızın yükselen siyasi formu olan otoriterleşme bağlamında da ortaya çıkmaktadır. İttifak modeli Türkiye’deki otoriterleşmeye karşı en örgütlü muhalefet kaynaklarından biri olan Kürt siyasi hareketini bu mücadeleden koparma veya etkisizleştirme potansiyeli de barındırmaktadır. Bir söylem kurulduğunda, yalnızca belirli bir anlatı oluşturmaz; aynı zamanda kendi düzenini, meşruiyetini ve politik pedagojisini de inşa eder. Foucault ile konuşacak olursak, söylem bu anlamda yalnızca bir şeyler söyleme biçimi değil, neyin söylenebilir, düşünülebilir ve meşru kabul edilebilir olduğunu belirleyen bir düzen kurma pratiğidir.
İdeolojik Zemin ve Sonuç: Anakronizmin Ötesinde
Öcalan’ın bu modele başvurması kendi ideolojik konumundan bağımsız değildir. Modernite, ulus-devlet ve klasik Marksizm eleştirisi üzerinden kurduğu “demokratik uygarlık” anlatısı onu Batı’nın seküler liberal düşünce dünyasının dışına konumlandırmaktadır. Bu anlatı aynı zamanda siyasal İslamın İslam merkezli medeniyet kurgusuyla aynı düşünsel eksende buluşmaktadır. Her ikisi de “Batı modernitesi eleştirisi” zemininde İslam referanslı bir geçmişi bir medeniyet kaynağı olarak seferber etmektedir.
Sonuç olarak bu ittifak modelini yalnızca bir anakronizm olarak okumak onun bugünkü sosyo-kültürel ve siyasal işlevini anlamaya yetmemektedir. 1514’teki Osmanlı–Kürt ittifakı imparatorluğun doğu sınırını Safevilere karşı güvence altına almanın yanı sıra Mısır’ın fethine kadar uzanan yayılmacı sürecin de zeminini hazırlamıştı. Öcalan’ın güncellediği ittifak modeli de benzer bir ikili işlev taşımaktadır. Bir yandan Kürt sorununa bir çözüm çerçevesi sunarken diğer yandan Türkiye’nin bölgesel bir güç olarak konumlanmasına hizmet etmekte ve bu iddiaya örtük bir meşruiyet sunmaktadır. Bu bağlamda Öcalan’ın Güney Kürdistan modelini “ikinci İsrail” olarak nitelendirerek “ilkel milliyetçilik” çerçevesinde eleştirmesi Türkiye’deki siyasal İslamcı iktidarın anti-İsrail retoriğiyle de belirli bir düşünsel paralellik taşımaktadır.

