Bu yazı Alevilerin Sesi dergisinin 300. sayısında yayınlanmıştır.
Dünya giderek daha kozmopolit bir hale geliyor ve farklı toplumları birlikte yaşamaya zorluyor. Toplulukların farklı yönleri bir araya geldiğinde yeni zenginlikler ortaya çıkabiliyor. Bu süreçte kültürel değerler yeniden üretiliyor ve ortak değerler görünür hale geliyor. Bir arada yaşamanın temel koşullarından biri de ortak değerler üretebilmektir.
Buna karşın ötekileştirme, “siyaseten” tercih edilen ve hâkim topluluğun desteğini süreklileştiren bir yaklaşım olsa da önüne geçilemeyecek yıkıcı sonuçlar doğurabiliyor.
Türkiye’de tarihsel ve toplumsal bir alt kültür olarak şekillenen Abdal yaşam biçimi ve inanç dünyası, kültürel çeşitliliğin küresel ölçekteki artı değerlerinden biridir. Günümüzde küreselleşme vurgusuyla toplumlar giderek ayrıştırılmakta ve tek tip modeller hâline getirilmektedir. Tüm toplumlar gibi Abdallar da bu potada; gelenekleri, ibadet şekilleri ve sosyal yaşantılarıyla yavaş yavaş eridiğini görüyoruz. Bu nedenle Abdalların “yolculuğu” sırasında gerçekleştirdikleri dini ritüeller, sosyal davranışlar, gelenek ve göreneklerin değişimine bakmakta fayda var.
Dolayısıyla kültürel ayrışmanın ve bozulmanın yoğun biçimde yaşandığı günümüzde, Abdalların kültürlerine olan güçlü bağlılıkları ve bu kültürü yaşatma çabaları, Anadolu kültürünün sürekliliği açısından son derece kıymetlidir. Bu kültürün, kendine özgü yalınlığı korunarak; bilimsel nesnellik çerçevesinde ele alınması ve elde edilen verilerin kamusal alanda paylaşılması gerekmektedir.
Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde dağınık hâlde yaşayan Abdallar, her yıl Hacı Bektaş-ı Veli Türbesi’ni ziyaret etmek amacıyla yola çıkarlar. Nerede yaşarlarsa yaşasınlar, hangi mesleği icra ederlerse etsinler; mesafeler ne kadar uzak olursa olsun yaşamları bu döngü etrafında şekillenir. Abdalların tabiriyle “Hakk yolunda yolculuk”, başlı başına bir amaçtır.
Bu yolculuğun anlamı değişmez: Dünyevi olandan sıyrılmak, arınmak, “Hakk’a ulaşmak”, buluşmak ve bir arada olmaktır. İnanca göre bu yolculuğun ardından, yolculuğu yapan için yıl boyunca bereket, huzur ve mutluluk hâkim olur. Aynı zamanda bu yolculuk, uzak diyarlardaki akrabaları bir araya getirir; kopmuş bağların onarılmasına da vesile olur.
Geçmişte kilometrelerce uzanan yollar at arabalarıyla aşılırken, bugün minibüsler, kamyonetler ve otomobiller bu araçların yerini almıştır. Ancak Abdallar için değişmeyen şey, göçebelik ve kurulan çadırlardır. Farklı zamanlarda yola çıkan Abdal grupları, günlerce hatta haftalarca konup göçerek ilerler; bu yolculuk Ağustos ayının ilk haftasına kadar sürer. Hacı Bektaş-ı Veli Dergâhı’nda gerçekleştirilen anma töreninin ardından “Hakk yolunda” yapılan yolculuk tamamlanmış olur.
Köken, Kimlik ve Sosyo-Kültürel Konum
“Abdal” kelimesi Arapça kökenlidir; başlangıçta bedel/badil karşılığının çoğulu olarak kullanılmış, zamanla “velî, âbid, sâlih kimse” anlamını kazanmıştır. Abdallar genellikle Alevî-Bektaşî inancını benimseyen topluluklar olarak tanımlanır.
Coğrafi dağılımları oldukça geniştir. İç, Batı ve Güney Anadolu başta olmak üzere; Anadolu’da Alevî topluluklarının bulunduğu hemen her bölgede Abdallara rastlanmaktadır. Geleneksel olarak müzisyenlik, halk ozanlığı, hikâye anlatıcılığı, sepetçilik, şifacılık, âşıklık ve deri işlemeciliği gibi mesleklerle anılmışlardır. Ancak modernleşme, toplumsal algı değişimleri ve yerleşik hayata geçiş gibi etkenler, bu kimliğin zaman içinde dönüşmesine ve kimi yönleriyle tahrip olmasına neden olmuştur.
Bu çerçevede Abdallar; Anadolu’nun inanç dünyasını, müzik geleneğini, folklorik mirasını, göçebe/yerleşik yaşam pratiklerini ve sosyal dayanışma biçimlerini alt kültür düzeyinde temsil eden önemli bir unsurdur.
Yol ve Hedef: Hacı Bektaş-ı Veli
Hünkar Hacı Bektaş’tan günümüze ayakta kalmayı başaran dergâh, 1925 yılında kuruluşunda bizzat destek sunduğu genç Cumhuriyet tarafından kapatılmış; ilerleyen yıllarda müzeye dönüştürülmüştür. Haftalar süren yolculuklarla türab oldukları dergâhın kapatılması ya da ücretli girişe açılması, Abdalların iç dünyasında yıkıcı etkilere yol açmıştır.
Fiziksel dönüşümüne rağmen Hacı Bektaş mekânı, Alevî-Bektaşî dünyası ve Abdallar için manevi merkez olma niteliğini sürdürmektedir. Bu nedenle Abdalların yolculuğu, mekâna sıkışmayan; gönülde muradını, gözünü düşürdüğü her yere taşıyan bir hakikate dönüşmüştür.
Yolculuk ve Ritüeller
Abdallar uzun süren yolculuğa çıktıklarında, aslında değişen dünya düzeninde eriyip yok olmamaya karşı, toplumu yarınlara taşıyacak mesafeleri de kat etmiş olurlar. Özellikle kentlere göç ve mecburi yerleşik yaşam, Alevî süreklerinin çoğunun çözülmesini dayatmaktadır. Abdallar ise bu dayatmayı aşmanın bir yolunu, Hünkar’a yaptıkları yolculukta kendi hakikatlerini sürdürerek bulurlar.
Bu amaçla, bulundukları yerlerden yola çıkan Abdallar; konup göçerek, türbeleri ve tekkeleri ziyaret ederek ilerlerler. Büyüklerinden dinledikleri anlatılarda yer alan köylerde konaklar, günler süren yolculuğun ardından Hünkâr’ın topraklarına ulaşırlar. Uğradıkları her konakta hakikat alır, nefes verirler.
Yolculuğun temel uğrakları genellikle haziran ayında Abdal Musa Türbesi ile başlar; ardından Hasan Dede ve Haydar Sultan türbeleri ziyaret edilir. Bu süreç, yaklaşık bir ay sürer. Her gün türbe ziyaretleri gerçekleştirilir; niyaz edilir, birlik kurbanları kesilir, lokmalar paylaşılır.
Yolculuğun Anlamı ve Kültürel Değeri
Bu yolculuk, Abdallar açısından çok katmanlı anlamlar taşır; ancak bu kadim yolculuk ve ona eşlik eden ritüel pratikler günümüzde çeşitli tehditlerle karşı karşıyadır. Modernleşme, göç ve yerleşik yaşam nedeniyle göçebe kültür, çadır yaşamı ve geleneksel meslekler zayıflamaktadır.
Toplumsal algı sorunları ise Abdalların kimi zaman yalnızca “çalgıcı” ya da “marjinal bir grup” olarak etiketlenmesine yol açmakta; bu durum kültürel aktarımı doğrudan olumsuz etkilemektedir. Klasik bir yaklaşım olarak potansiyel “suç toplumu” olarak görülmek başlı başına bir sorundur. Küreselleşmenin yarattığı homojenleşme baskısı, yerel ve alt kültürel kimlikleri yok olma riskiyle karşı karşıya bırakmaktadır.
Abdalların Hacı Bektaş yolculuğu yüzeysel biçimde ele alınamaz; bu yolculuk toplumun en derin mayalarından biridir. Yolculuğu Abdalların elinden almak, onları nefessiz bırakarak anlamsızlaştırmak demektir. Orada yüzlerce yıllık bir bellek ve güçlü bir anlam bütünlüğü vardır. Modernleşme yaşanırken toplumun elinden en değerli ritüelleri alınamaz.
Meseleyi daha iyi anlamak için, akademik ve etnografik yöntemlerle nesnel biçimde ele alınmalıdır. Belgeseller, röportajlar ve yazılı çalışmalar aracılığıyla kamuoyunda bilgilendirici ve saygılı bir dil inşa edilmelidir.
Abdallar bugün ait olduğu Alevilerin bile ötekisi sayılırken Türkiye’nin bütününde karşılaştığı ayrımcılık üst seviyededir. Bir arada yaşamanın sorumluluğu sadece Abdallara ait olamaz. Bunu kabul de edemeyiz!
Evet Abdalız! Var mı bir sorun?
