Bu yazı Alevilerin Sesi dergisinin 304. sayısında yayınlanmıştır.
22 Mayıs 2026 tarihinde Oxford Üniversitesi’nde düzenlenen sempozyumda Alevilik-Bektaşilik tarihi ve bugünü yeni dijital yaklaşımlar çerçevesinde ele alındı. Wolfson College’de gerçekleştirilen ve Asya ve Orta Doğu Çalışmaları alanında Leverhulme Trust Erken Kariyer Araştırma Bursiyeri olan Dr. Yeliz Teber tarafından organize edilen “Kızılbaşlık/Alevilik-Bektaşilik Sempozyumu: Osmanlı ve Çağdaş Bağlamlarda Koleksiyonlar, Külliyatlar, Yeni Veritabanları ve Dijital Araçlar” başlıklı etkinlik, Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa ve Türkiye’den önde gelen akademisyenleri ve yetişmekte olan araştırmacıları bir araya getirdi.
Son yıllarda Alevilik-Bektaşilik çalışmalarında dijital araştırma projelerinin sayısı önemli ölçüde arttı. Bunun başlıca sebeplerinden biri, Tarih, Etnografya, Müzik gibi farklı disiplinleri bir araya getiren Beşeri Bilimler alanında dijital yöntemlerin dünya çapında hızla yaygınlaşmış olmasıdır. Bugün dünyanın pek çok üniversitesinde, eski ve çağdaş toplumların gelişimlerini ve kültürel mirasını daha kapsayıcı bir yaklaşımla inceleyebilmek için çeşitli veritabanlarına, geniş külliyat ve koleksiyonlara ve hatta yapay zekaya başvuruluyor. Küresel çaptaki bu önemli gelişmeleri takip eden alanlardan biri olarak da Alevilik-Bektaşilik çalışmalarının karşımıza çıkıyor. Alan içerisinde özellikle son beş yılda sayıları artan yeni dijital projeler, alanda çığır açacak, dünya standartlarında bilgi üretebilecek bir potansiyele sahip.
Heyecan verici bu yeni dijital projeler, Oxford’da gerçekleştirilen sempozyumda ilk kez bir araya getirildi. Dokuz akademisyen toplam üç panelde, Osmanlı döneminden günümüze kadar Alevi-Bektaşi topluluklarına ilişkin yeni tespit ve bulgularını paylaştı. İlk panelde Mark Soileau, Hacı Bektaş Veli Velayetnamesi’nin yüzü aşkın nüshasını incelediği projesinde, Alevi-Bektaşi geleneğinin en önemli metinlerinden birinin nesiller boyunca nasıl aktarıldığına dair yeni bilgiler ortaya koydu. Yeliz Teber, Hacı Bektaş Dergahı koleksiyonunu ele alan ilk ve tek kapsamlı araştırma projesinde, birkaç örnek esere dayanarak bu koleksiyonun nasıl çalışılması gerektiğini paylaştı. Gökçen B. Dinç ise Alevi-Bektaşi geleneklerinin Anadolu’daki dini yaşamın şekillenmesinde nasıl merkezi bir rol oynadığını oldukça kapsamlı bir dijital projeyle anlattı.
Hafıza ve kültürel mirası koruma problemleri sempozyum boyunca öne çıkan temalar arasında oldu. Özellikle ikinci panelde Kumru B. Emre ve Bedriye Poyraz, 1937-38 Dersim Katliamı’na ilişkin tanık anlatılarını, görsel arşivleri ve katliam alanlarının haritalandırılması üzerinden yeni bulgular ortaya koydular. Sinibaldo de Rosa, semah geleneğinin hareket notasyonu ve dijital teknolojiler aracılığıyla nasıl bedensel ve kültürel bilginin muhafaza edilebileceğini tartıştı.
Son panel, kaybolma tehlikesi altındaki Alevi-Bektaşi mirasını korumayı amaçlayan ve oldukça kapsamlı bir girişim olan Alevi-Bektaşi Dijital Arşivi (ABDA) üzerine odaklandı. Projenin yürütücüsü olan Ayfer Karakaya-Stump, el yazmaları, sözlü tarih kayıtları, çok çeşitli görsel, işitsel ve maddi kültür malzemelerinin nasıl şeffaf ve etik bir şekilde toplandığını ve bir dijital arşiv olarak nasıl kamuya açık olacağını anlattı. Yasemin Karakuş, aynı projede dijitalleştirilen yazma eserlerin daha önce bilinmeyen metinleri, unutulmuş şairleri ve Alevi edebiyat kültürünün yeni boyutlarını ortaya çıkardığını gösterdi. Özkan Karabulut ise dijital analiz ve haritalama tekniklerini kullanarak özellikle Alevi cönklerinde dini ve edebi geleneklerin gelişiminin nasıl takip edilebileceğinin kapsamlı bir tahlilini çıkardı. Panel, dijital yöntemlerin Alevi-Bektaşi kültürel mirasını koruma, yaşatma ve bağımsız akademik platformlarda çalışılması konusundaki büyük potansiyelini gözler önüne serdi.
Bir gün süren sempozyum, hem yeni teknolojilerin Alevi-Bektaşi tarihini, kültürünü ve kolektif hafızasını koruma, belgeleme ve gelecek nesillere aktarma konusunda yapılması gerekenleri tartıştı hem de Alevi ve Bektaşiler’in görünürlüğünü artırmaya katkıda bulundu. Program, Oxford içinden ve dışından katılan uluslararası akademik camianın yoğun ilgisiyle geçti. Sempozyum, Oxford’un Khalili Research Centre ve Wolfson College ile Londra’da Past & Present Society’nin cömert destekleri sayesinde gerçekleştirildi. Bu destekler, Alevi-Bektaşi tarihine ve bugününe yönelik araştırmaları ileriye taşıyan bir etkinliğin hayata geçirilmesini mümkün kıldı. Katkılarından dolayı müteşekkiriz.
