Bu yazı Alevilerin Sesi dergisinin 299. sayısında yayınlanmıştır.
Alevi topluluklarının 1960’larda başlayan Batı Avrupa’ya göçü, özellikle kurumsal olarak aktif Aleviler arasında çeşitli düzeylerde ulusötesi ağların oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu süreçte topluluklar yeni örgütlenme biçimleri geliştirmiş, ev sahibi toplumlarla etkileşim kurmuş ve farklı inanç gruplarıyla birlikte yaşama deneyimleri edinmiştir. Farklı inanç çevreleriyle yakın temas ve Alevilik içindeki farklı yaklaşımlarla karşılaşma, Alevilerin kendi iç tartışmalarını da derinleştirerek hem Alevi inancının temel unsurlarının hem de Aleviliğin ne olmadığının daha sık biçimde müzakere edilmesine yol açmıştır. Aynı zamanda bu tartışmalar, Avrupa’daki kurumsallaşma süreçleri, çoğulculuk, dini çeşitlilik, azınlık hakları ve laik–çokkültürlü toplumlarda alternatif İslami geleneklerin tanınması gibi daha geniş çerçeveleri de etkilemektedir.
Bu kısa yazı kapsamında, Avrupa’daki Alevilerin kimlik ve inançlarını görünür yaparken, çoğulculuk içinde yaşadıkları zorluklar ile ilgili genel betimsel-analitik yaklaşım ile diasporadaki Alevi örgütlenmenin güncel dinamiklerine dair kısa bir bakış sunmayı amaçladım.
Avrupa’daki Alevi Toplulukları: Göç, Kimlik ve Kurumsallaşma
Alevilerin Avrupa’ya gelişi, büyük ölçüde 1960’lar sonrası işçi göçüyle gerçekleşti. Daha sonraki dalgalar -genellikle siyasi baskı, mezhepsel şiddet veya ekonomik istikrarsızlıktan kaynaklanan- Alevi varlığını derinleştirdi. Aleviliğin Türkiye’deki kapalı ve çoğu zaman bastırılmış görünümünden farklı olarak, özellikle 1990´lar sonrası Alevi kurumsallaşmasının Avrupa ülkelerinde artması ile kamusal alanda daha açık Alevi kimliklerinin ifade edilmeye başlandığı bir süreç yaşanmıştır. Alevilik, diaspora bağlamında “inanç”, “kültürel miras” ve “kimlik politikası” unsurlarının birleşimi olarak yeniden tanımlanmıştır. Yaklaşık altmış yılı aşan bu süreçte Avrupa’daki Alevi kimliği önemli dönüşümler geçirmiştir. Türkiye’de uzun süre marjinalleştirilen Alevilik, çoğu zaman laik ve sol siyasal kimliklerle ilişkilendirilerek İslam içi kültürel çeşitliliğin bir unsuru olarak tanımlanırken; göç bağlamında Aleviler, Aleviliği bir inanç olarak daha görünür kılma eğilimine yönelmiştir.
Avrupa’daki daha geniş örgütlenme özgürlüğü, toplumsal uyum ihtiyacı ve inanç olarak tanınma hedefi, Alevi ritüellerinin yeniden canlanmasını, cemevlerinin inşa edilmesini ve diaspora bağlamında dedelerin ve anaların (dinî önderlerin) eğitimi ve yeniden örgütlenmesini teşvik etmiştir. Son yıllarda Aleviliğin İslam içi bir yorumdan ziyade, İslam’ın kültürel ve tarihsel mirasını taşıyan ancak kendine özgü olan ayrı bir inanç geleneği şeklinde tanımlanmasına yönelik güçlü bir eğilim ortaya çıkmıştır. Birçok Alevi örgütü, Aleviliği dogmatik olmayan, sevgiye, mücadeleye ve kapsayıcılığa dayalı yönleriyle; Sünni ve Sii gelenekten farklarını vurgulayarak anlatmayı tercih etmektedir. Bu söylemde hak–muhabbetin merkeziliği, toplumsal cinsiyet eşitliği talebinin ifade edilmesi, ritüel yaşamda müzik ve semahın önemi, Ehl-i Beyt’e duyulan sevginin ve saygının anlatılması ve batınî–manevî yönelimler öne çıkarılmaktadır.
Bu yeni söylemsel görünürlük, Alevilerin inançsal tanınma süreçlerindeki yasal ve siyasi müzakerelerde etkinlik kazanmasını sağlamış, aynı zamanda Alevi toplumunun iç dinamiklerinde de yeni dönüşümlere zemin hazırlamıştır.
Avrupa’da tanınma süreçleri
Alevi tarihinin Avrupa’daki en önemli gelişmelerinden biri, Aleviliğin dinî bir topluluk olarak resmi tanınma arayışıdır. Bu bağlamda öne çıkan iki ülke Almanya ve Avusturya’dır. Almanya’da 16 eyaletin 9’unda Alevi toplulukları resmî statüye sahip olup, Alevilik dersleri devlet okullarında okutulmakta ve Hamburg Üniversitesi’nde Alevi ilahiyatı alanında akademik çalışmalar yürütülmektedir. Avusturya ise Aleviliği ulusal düzeyde bir inanç topluluğu olarak tanıyan ilk ve hala tek ülkedir ve Alevilik dersleri tüm ülkede verilebilmekte; Viyana Üniversitesi’nde Alevi teolojisi calışmaları birimi bulunmaktadır. Ayrıca Avusturya, farklı Alevi anlayışlarına sahip üç ayrı Alevi örgütlenmesini farklı derecelerde tanıyarak kapsamlı temsil hakkı sağlamıştır.
Bu başarılar, Aleviliğin dinî bir topluluk olarak tanınmadığı ve cemevlerinin yasal statüye sahip olmadığı Türkiye’de genel olarak bilinmemektedir. Avrupa’daki Alevi örgütlenmelerinin kimi medya organlarında marjinal gruplar gibi sunulması da bu farkındalık eksikliğini pekiştirmektedir. Ancak diaspora örgütlenmesi, festivaller, kültürel ve dinî ritüeller ile tarihsel katliamları anma etkinlikleri sayesinde Alevi kimliğinin kamusal görünürlüğünü önemli ölçüde artırmıştır. Böylelikle diaspora, hem Aleviler için bir kimlik koruma alanı hem de inanç temelli savunuculuğun sürdürülebildiği ulusötesi bir platform hâline gelmiştir.
Çoğulculuk ve Alevilerin Avrupa Çoğulculuğuna Katkısı
Alevilik inancınınkatı dogmalardan uzak olması, cinsiyet eşitliğine yönelik kapsayıcılığı ve muhabbet (diyalogsal ilişki) geleneği, Avrupa’nın insan hakları, sosyal uyum değerleriyle ve daha geniş çoğulculuk taahhüdüyle örtüşmektedir. Alevi teolojisinde farklılık “Hakikat’in çoklu yansıması” olarak yorumlanır ve birlikte yaşamak inancın derin sevgi ve hümanist anlayışı içinde dinî ve manevi bir zorunluluk olarak değerlendirilir.
Bununla birlikte Alevilerin çoğulculukla ilişkisi her zaman sorunsuz değildir. Devletlerin inanç topluluklarını tanıma süreçleri çoğu zaman belirgin doktrinsel sınırlar ve hiyerarşik yapılar gerektirdiğinden, Aleviliğin “yol bir sürek bin bir “ile ifade ettiği kendi içindeki çoğulculuğu ve bunu destekleyen en belirgin nedenlerden biri olan bölgesel çeşitliliğin varlığı bu süreçlerle çelişebilmektedir.
Alevilik içindeki bölgesel ve ritüel farklılıkların, özellikle son on yıllarda diaspora bağlamında daha görünür hâle gelmesi, Alevi örgütlenme içinde birbirinden ne kadar farklı olduklarını gösterme çabasına giren Alevi gruplar rakip Alevi örgütlenmeleri kurmuştur. Son yıllarda Aleviler arasındaki farklılıklar daha belirgin hâle gelmiş; çeşitli Alevi örgütleri arasındaki ayrımlar rekabetçi temsil iddialarına dönüşmüş ve temsil sorunlarını derinleştirmiştir. Bu durum, Alevi örgütlenmelerindeki iç uyumu zorlaştırarak, hem hükümetlerle sürdürülen diyalog süreçlerini karmaşıklaştırmakta hem de diasporada da kendi içlerindeki gerilimleri arttırarak ulusötesi ağlarının güçlenmesini zorlaştırmaktadır.
Avrupa’daki Alevi toplulukları, Alevilerin inançlarını ve geleneklerini daha açık bir şekilde ifade etmelerine, yasal tanınma arayışına girmelerine ve yeni örgütsel yapılar geliştirmelerine olanak sağlamıştır. Hem dini hem de seküler platformlara katılımları, Aleviliğin çoğulcu toplumlara olumlu katkıda bulunma potansiyelini vurgulamaktadır. Ayrıca, Alevi diasporası, Avrupa çokkültürlülüğünde önemli bir aktör olarak yer almaya çalışırken; dinler arası diyaloğu zenginleştiren ve dini çoğulculuğun kamuoyundaki anlayışını genişleten özgün bir ses sunmaktadır.
Bununla birlikte tarihsel dışlanmanın mirası olarak süregelen Alevi örgütlenme içindeki iç tartışmalar, temsil sorunları ve inanç içi diyaloğun yeterince kurumsallaşamaması, Avrupa’daki Alevi örgütlenmesini zayıflatmakta ve toplumsal uzlaşma ile dayanışma kapasitesini sınırlamaktadır.
