Bu yazı Alevilerin Sesi dergisinin 299. sayısında yayınlanmıştır.
Günümüzde Alevilik Çalışmaları, uluslararası akademide kurumsal zemine kavuşmuş, disiplinler arası bir alan olarak artık daha fazla görünürlük kazanmaktadır. Bu ilgi yalnızca Türkiye ve Batı Avrupa’daki Alevilerle sınırlı değildir; Balkanlar, Anadolu, Kafkasya, Levant, İran Platosu, Hint alt kıtası ve Uzak Asya’daki farklı tarihsel ve kültürel gelenekleri temsil eden topluluklar da bugün “Alevi” üst başlığı altında akademik araştırmaların konusu hâline gelmektedir. Tarih, antropoloji, sosyoloji, siyaset bilimi, hafıza çalışmaları, müzik, ritüel antropolojisi ve mekân kuramı gibi geleneksel ve yeni yaklaşımlarla, araştırma konusu olarak Alevilik, 21. yüzyılın akademi dünyasındaki yerini güçlendirmektedir.
Aleviliğin akademideki görünürlüğü elbette yeni değildir; 19. yüzyılın sonlarından itibaren çeşitli araştırmalar ve saha raporları mevcuttur. Ancak Türkiye bağlamında Aleviliğin akademik ilginin merkezine yerleşmesi, özellikle 1990’lı yıllarda yaşanan sarsıcı toplumsal ve siyasal gelişmelerle hız kazanmıştır. 1989 Hamburg Bildirisi’nin ardından 1993 Sivas Katliamı, 1994 Dersim’de zorunlu göç ve köy yakmaları, 1995 Gazi ve Ümraniye katliamları gibi travmatik süreçler hem Türkiye’de hem Batı Avrupa’da Alevi kurumlarının hızla örgütlenmesine, diaspora ağlarının görünürleşmesine ve Alevi hareketinin doğmasına zemin hazırlamıştır. Bu gelişmeler, Alevilerin hukuki ve demokratik hak taleplerini ulusal ve uluslararası düzeyde gündeme taşırken, akademik dünyanın da dikkatini bu alana yöneltmiştir.
2000’li yıllarda Türkiye’de üniversitelerin yaygınlaştırılması ve AKP iktidarının Aleviliği iç–dış politika bağlamında araçsallaştırma stratejileri çerçevesinde çeşitli Alevilik–Bektaşilik merkezleri kurulmuştur. Bu süreci 2010’lardan itibaren Avrupa’daki kurumsallaşma girişimleri izlemiştir: Almanya’da Weingarten ve Hamburg üniversitelerindeki Alevi Teolojisi bölümleri ve Viyana Üniversitesi’ndeki Alevi Teolojisi kürsüsü bu kurumsallaşmanın somut örnekleridir. İngiltere’de Westminster Üniversitesi’nin Alevi toplumu ile yürüttüğü çalışmalar ve iki yılda bir düzenlenen Uluslararası Alevi Çalışmaları Konferansları, alanın akademik nabzını tutan önemli platformlar hâline gelmiştir.
Benzer biçimde çeşitli Alevi kurumları bünyesinde kurulan Alevi Akademileri —GADEV Alevi Akademisi, Rıza Şehri Akademisi, Delil Akademisi ve diğer bağımsız girişimler— topluluk temelli bilgi üretimi açısından önemli bir çeşitlilik yaratmıştır. Bugün Alevilik üzerine yazılan tezler, raporlar, projeler, makaleler, kitap bölümleri, özel sayılar ve dijital içerikler çok ciddi bir külliyata ulaşmış durumdadır. Türkiye ve Avrupa üniversitelerindeki enstitüler, bağımsız araştırma merkezleri, dijital seriler, müzeler ve Alevi kurumlarına bağlı akademiler bu büyüyen ilginin kurumsal haritasını tamamlamaktadır.
Tam da bu bağlamda Alevi Çalışmaları Ağı/Alevi Studies Network, Alevilik çalışmalarının yeni bir nitel eşiğe ulaştığı günümüzde, alanın uluslararası ölçekteki tek bağımsız iletişim ve işbirliği platformu olarak belirleyici bir rol üstlenmektedir. Ağ, yalnızca duyuruların paylaşıldığı bir e-posta grubundan ibaret değildir; dünya çapında Alevilik üzerine çalışan araştırmacıların etkileşim kurduğu, bilginin dolaşıma girdiği, ortak projelerin örgütlendiği, disiplinler arası tartışmaların yürütüldüğü canlı ve üretken bir akademik mekândır. Bu yönüyle Alevi Çalışmaları Ağı, hem Alevilik çalışmalarının kurumsallaşmasına katkı sunmakta hem de alanın geleceğine yön veren temel aktörlerden biri olarak öne çıkmaktadır.
Alevi Çalışmaları Ağı’nın Örgütlenmesi ve İşleyişi
Alevi Çalışmaları Ağı, 2021 yılı sonunda Dr. Elif Yıldızlı’nın inisiyatifiyle bir e-posta grubu olarak kurulmuştur. Yaklaşık elli civarında akademisyenin dahil olduğu bu ilk oluşumda, üç çevrimiçi toplantı düzenlenmiş; Alevilik çalışmalarının ulaştığı aşama, uluslararası bir akademik ağın neler yapabileceği, alanın farklı kuşaklarını temsil eden araştırmacılar arasında nasıl köprüler kurulabileceği ve disiplinler arası ortak çalışma imkânlarının nasıl geliştirilebileceği gibi temel meseleler tartışılmıştır. Bu toplantılar, hem alanın mevcut ihtiyaçlarını hem de geleceğe yönelik potansiyelini görünür kılan önemli bir başlangıç evresi niteliği taşımıştır.
Bir süre sonra doğal bir sessizlik dönemine giren e-posta grubu, Ağustos 2022’de Dr. Ahmet Kerim Gültekin’in girişimleriyle yeniden canlanmış; Dr. Elif Yıldızlı, Dr. Ümit Çetin ve doktorant Hasret Tiraz’ın katkılarıyla ağ yeni bir kurumsal evreye adım atmıştır. O tarihten bu yana Alevi Çalışmaları Ağı, hiçbir aksama olmaksızın her hafta (Türkçe, İngilizce, Almanca dillerinde) düzenli bir bülten hazırlayarak üyeleriyle paylaşmaktadır. Bu bültenler, uluslararası akademide Alevilik çalışmalarına ilişkin güncel yayınlar, atölyeler, sempozyumlar, paneller, proje ve burs duyuruları, iş ilanları, akademik haberler ile Alevi dünyasında akademiyle ilişkili gelişmeleri kapsayan geniş bir içerik sunmaktadır.
Bugün Alevi Çalışmaları Ağı, yaklaşık 350 araştırmacının yer aldığı, alanındaki tek uluslararası akademik ağdır. Üyelerin önemli bir kısmını Batı Avrupalı ve Anglo-Sakson dünyadan araştırmacılar oluşturmaktadır. Ağın işleyişi Dr. Ahmet Kerim Gültekin, Dr. Ali Arslan, doktorant Hasret Tiraz, Dicle Paşa ve Elif Yönden’in katkılarıyla yürütülmektedir.
Ağ, lisans öğrencilerinden yüksek lisans, doktora ve doktora sonrası araştırmacılara; doçent ve profesörlerden emekli akademisyenlere kadar geniş bir yelpazede, Alevi toplulukları veya Alevilikle ilişkili alanlarda akademik çalışma yürüten herkese açıktır. Üyelik için temel kriter, Alevilikle ilişkili bir akademik faaliyet yürütmek ve akademiyle (profesyonel veya öğrenim süreci bağlamında) ilişkili olmaktır. Ağa katılmak isteyen araştırmacıların info@alevistudiesnetwork.org adresine e-posta göndermesi yeterlidir.
E-posta grubunda tartışma zincirleri veya yoğun yazışmalar bulunmamakta; yalnızca haftalık bültenler ve kritik gündemlerde bilgilendirici duyurular paylaşılmaktadır. Bu yönüyle ağ, hem düzenli bilgi akışı sağlayan hem de araştırmacıları yormayan sade ve işlevsel bir iletişim modeli benimsemektedir.
Dünden Bugüne Faaliyetler, Kapsam ve Hedefler
Aleviliğin akademik dünyada artık uluslararası bir araştırma alanı olarak anılması ve bu doğrultuda hızla kurumsallaşması, beraberinde Alevilik çalışmalarının farklı kuşaklar tarafından temsil edilen yeni yaklaşımlar, tezler, tartışmalar ve metodolojik yönelimlerle zenginleşmesini getirmiştir. Bu büyüyen resimde Alevi Çalışmaları Ağı , hem alanın görünürlüğünü sağlayan hem de farklı kuşaklar arasındaki akademik diyaloğu mümkün kılan son derece kritik bir rol üstlenmektedir. Ağın en temel hedeflerinden biri, özellikle yeni kuşak araştırmacıların desteklenmesi, görünür kılınması ve güncel Alevilik çalışmalarını belirleyen yöntemsel açılımların daha geniş bir akademik ve toplumsal zeminde tanınmasını sağlamaktır.
Alevi Çalışmaları Ağı , 2022 yılından bu yana çeşitli üniversiteler ve Alevi kurumlarının desteğiyle “Doktora Öğrencileri Workshopları” düzenlemektedir. Bu atölyelerin temel amacı, alanda ortaya çıkan yeni kuramsal yaklaşımların ve metodolojik perspektiflerin görünürleşmesi; farklı disiplinlerden gelen genç araştırmacıların birbirleriyle etkileşime geçmesi; hem uluslararası akademi kamuoyunda hem de Alevi toplumsal alanında bu çalışmaların tanınırlığının artmasıdır. Nitekim ağ, bugüne kadar pek çok yeni araştırmanın görünürlük kazanmasında ve Alevilik çalışmalarının genç kuşak tarafından şekillenen yönelimlerinin tartışmaya açılmasında belirleyici bir rol oynamıştır.
Ağ, aynı zamanda https://alevistudiesnetwork.org/ adresinde bir web sitesi yürütmektedir. Bu site, sadece güncel duyuruların ve akademik etkinliklerin yayımlandığı bir mecra değil; Alevilik araştırmalarıyla ilgilenen tüm araştırmacılar için düzenli bir bilgi kaynağı niteliğindedir. Alandaki monografiler, derleme eserler, özel sayı dergileri ve hızla dijitalleşen yeni akademik platformlar, burada derli toplu şekilde sunularak araştırmacılara Alevilik çalışmalarının genel haritasını görebilecekleri kapsamlı bir çerçeve sağlamaktadır.
Alevi Çalışmaları Ağı , Alevilik üzerine çalışan araştırmacıları birbirleriyle temas ettirerek; alandaki yeni tartışmaları görünür kılarak; güncel eğilimleri takip ederken ortaya çıkan metodolojik çeşitliliği destekleyerek Alevilik çalışmalarının yeni bir nitel evreye doğru evrilmesine katkı sunmaktadır. Bu çerçevede ağ, hem uluslararası akademide hem de Alevi topluluklarında genç araştırmacıların daha güçlü bir biçimde yer almasına özel bir önem atfetmektedir.
Ağ, akademik kurumlar ve Alevi örgütleriyle işbirliği içinde çalışmaya her zaman açıktır ve bu yönüyle etkisi hızlıca genişleyen bir platformdur. Bu durum özellikle Alevi kurumları için büyük bir avantaj yaratmaktadır. Örneğin, henüz beş ay önce yayına başlayan Alevi Ansiklopedisi’nin bilimsel danışma kurulu ve yayın kurulunun oluşumu ile geçtiğimiz aylarda yaklaşık altmış araştırmacının üç gün boyunca katıldığı II. Alevi Ansiklopedi Sempozyumu (Dortmund), doğrudan Alevi Çalışmaları Ağı sağladığı iletişim ağı ve görünürlük sayesinde organize edilebilmiştir. Bu örnek, Alevi kurumlarının, üniversitelerdeki Alevilik kürsülerinin ve bağımsız araştırmacıların ağ ile kuracakları ilişkilerin çok daha geniş akademik açılımlara kapı aralayabileceğini açıkça göstermektedir.
Sonuç olarak, Alevi Çalışmaları Ağı bugün Alevilik çalışmalarının farklı kuşaklarını, yöntemlerini ve coğrafyalarını bir araya getiren; alanın kurumsallaşmasını güçlendiren ve özellikle genç araştırmacılar için yeni bir akademik zemin oluşturan merkezî bir platformdur. Ağ, uluslararası ölçekte bilgi alışverişini, ortak üretimi ve metodolojik çeşitliliği destekleyerek Alevilik araştırmalarının yeni nitel evresinin hem taşıyıcısı hem de kurucu aktörü hâline gelmiştir.
Alevi Çalışmaları Ağı/Alevi Studies Network:
Alevilik Araştırmalarında Uluslararası Akademik Bir Platform
