Bu yazı Alevilerin Sesi dergisinin 303. sayısında yayınlanmıştır.
2 Temmuz 1993’te Sivas’ta, Pir Sultan Abdal Şenlikleri için bir araya gelen yazar, ozan, sanatçı ve aydınların bulunduğu Madımak Oteli’nin ateşe verilmesi sonucunda otuz üç kişinin yaşamını kaybetmesi, Türkiye’nin yakın tarihindeki en ağır toplumsal travmalardan biridir. Ancak Madımak’ın tarihsel anlamı yalnızca olayın gerçekleştiği ana indirgenemez. Madımak, aynı zamanda sonrasında nasıl hatırlandığı, nasıl temsil edildiği, hangi kurumsal çerçevelere yerleştirildiği ve hangi biçimlerde kamusal hafızaya dâhil edildiği bakımından da temel bir hafıza politikası meselesidir.
Hafıza çalışmaları açısından geçmiş, kendiliğinden korunan ya da kuşaktan kuşağa doğal biçimde aktarılan bir alan değildir. Bellek toplumsal olarak kurulan, kurumsal olarak düzenlenen ve siyasal olarak mücadele edilen bir süreç olarak düşünülür. Hangi olayların tarihsel önem atfedilerek kaydedileceği, hangi kayıpların kamusal olarak tanınacağı, hangi tanıklıkların meşru kabul edileceği ve hangi mekânların anma mekânına dönüşebileceği, hafıza alanındaki güç ilişkilerinden bağımsız değildir. Bu nedenle Madımak’ın ardından yürütülen anma, belgeleme ve arşivleme faaliyetleri geçmişi muhafaza etmeye yönelik kültürel pratiklerin ötesine geçer, kamusal anlam, tanınma ve adalet alanında süren geniş bir mücadelenin parçası haline gelir.
Bu mücadelenin merkezinde arşiv yer alır. Arşiv çoğu zaman geçmişe ait belgelerin saklandığı tarafsız bir depo gibi düşünülür. Oysa çağdaş arşiv ve hafıza tartışmaları, arşivin esasen bir seçme, sınıflandırma, görünür kılma ve dışarıda bırakma mekanizması olduğunu açıkça göstermektedir. Arşiv geçmişe ait kayıtları muhafaza ederken, neyin kayıt sayılacağını, hangi seslerin belge niteliği kazanacağını ve hangi deneyimlerin kamusal hafızaya dahil edileceğini de belirler. Bu kurucu gücü nedeniyle arşivsel alan, özellikle devlet şiddeti, toplumsal travma, katliamlar ve cezasızlık bağlamında, doğrudan siyasal ve etik bir mücadele alanına dönüşür.
Madımak’ın fiziksel mekânı etrafında gelişen süreç bu açıdan son derece açıklayıcıdır. Eleştirel miras çalışmaları, sıkıntılı geçmişlerin çoğu zaman açık inkâr yoluyla değil, resmî, kültürel ve bürokratik çerçeveler içinde yeniden anlamlandırılarak yönetildiğini ortaya koyar. Laurajane Smith’in mirası nesnelerde içkin bir özellik olarak değil, bugünden kurulan bir anlamlandırma ve yetkilendirme süreci olarak ele alan yaklaşımı, bu tartışmanın merkezinde yer alır. Katliamın gerçekleştiği otelin uzun yıllar gerçek bir yüzleşme ve anma mekânına dönüştürülememesi ve daha sonra “Bilim ve Kültür Merkezi” adı altında yeniden çerçevelenmesi, travmatik bir geçmişin kamusal anlamının nasıl yeniden kurulduğunu ve sınırlandırıldığını gösterir. Burada söz konusu olan yalnızca unutma değildir, geçmişin politik ve etik ağırlığını hafifleten, onu daha yönetilebilir bir anlatıya tercüme eden bir hafıza rejimidir.
Bu noktada dijital hafıza platformlarının önemi belirginleşir. Fiziksel mekânın anma, yas ve yüzleşme açısından sınırlandırıldığı durumlarda, dijital ortam alternatif bir kamusal hafıza alanı açar. Bu bağlamda Madımak Katliamı Hafıza Merkezi, internette konumlanan sıradan bir bilgi deposu ya da belge koleksiyonu olarak görülmemelidir. Tanıklıkları, yaşam öykülerini, fotoğrafları, kişisel nesneleri, sözlü tarih kayıtlarını, görsel malzemeleri ve dijital kütüphaneyi bir araya getirerek Madımak’a ilişkin hafızayı dijital alanda yeniden kamusallaştıran bir karşı-hafıza girişimidir.
Burada dijital olan, fiziksel mekânın basit bir ikamesi olarak düşünülmemelidir. Dijital hafıza merkezi, fiziksel mekânda kısıtlanan ya da eksik bırakılan kamusal yüzleşme imkânını başka bir düzlemde yeniden kurar. Platformun sunduğu yaşam öyküleri, tanıklıklar, görseller ve belgeler, bireysel kayıp anlatılarını daha geniş bir toplumsal hafıza çerçevesine yerleştirir. Böylece kişisel hatırlama nesneleri, kamusal hafızanın parçası hâline gelir. Bir fotoğraf, bir biyografi, bir tanıklık ya da bir arşiv belgesi, yalnızca geçmişe ilişkin bilgi sunmaz, hatırlamanın etik ve politik sorumluluğunu bugüne taşır.
Türkiye’de son yıllarda gelişen dijital hafıza platformları, bu bakımdan daha geniş bir hafıza ekolojisi içinde değerlendirilmelidir. Tarihsel Adalet için Bellek Müzesi, Hakikat Adalet Hafıza Merkezi, onun yürüttüğü Memorialize Turkey projesi ve Madımak Katliamı Hafıza Merkezi gibi girişimler, farklı tarihsel olaylara, hak ihlallerine ve toplumsal travmalara odaklansalar da ortak bir boşluğa müdahale ederler. Bu boşluk, resmî arşivlerin, devlet merkezli tarih anlatılarının ve kurumsal hafıza mekanizmalarının çoğu zaman dışarıda bıraktığı deneyimlerin kayda geçirilmesiyle ilgilidir.
Bellek Müzesi, özellikle 12 Eylül askerî darbesi döneminde yaşanan hak ihlallerini ve siyasal şiddetin toplumsal sonuçlarını aile anlatıları ve kişisel belgeler üzerinden görünür kılarak alternatif bir kayıt rejimi oluşturur. Hakikat Adalet Hafıza Merkezi ise zorla kaybetmeler ve cezasızlıkla mücadelede hukuki belgeleri, dava dosyalarını ve tanıklıkları bir araya getirerek hatırlamayı duygusal bir alan olmanın ötesine geçirip kurumsal ve belgesel bir adalet enstrümanına dönüştürür. Memorialize Turkey projesi ise bu dağınık, kırılgan ama bir o kadar da dirençli hafıza çalışmalarını birbiriyle ilişkilendiren geniş bir bellek haritası sunar. Bu harita bize Türkiye’de yüzleşme pratiklerinin tekil olaylarla sınırlı olmadığını, farklı toplulukların deneyimleri, kayıpları ve adalet talepleri arasında köprüler kurulması gerektiğini gösterir.
Bu platformların ortak önemi, hafıza üzerindeki otoriteyi çoğullaştırmalarından kaynaklanır. Klasik arşiv modelinde belge üretme, sınıflandırma ve saklama yetkisi çoğunlukla devlet kurumlarına, uzmanlara ya da merkezî otoritelere aittir. Dijital hafıza platformları ise tanıkların, ailelerin, sivil toplum aktörlerinin, araştırmacıların ve ilgili toplulukların arşivsel sürece dahil olmasına alan açar. Böylece arşiv, kapalı ve hiyerarşik bir kurum olmaktan çıkar, genişleyebilen, tartışılabilen, güncellenebilen ve kamusal dolaşıma açık bir hafıza alanına dönüşür. Elbette bu katılımın kapsamı, biçimi ve sınırları ayrıca tartışılmalıdır, ancak bu tartışmanın kendisi dahi arşivsel otoritenin artık tek merkezli düşünülemeyeceğini gösterir.
Bu dönüşüm, hafıza çalışmaları açısından belirleyicidir. Çünkü burada söz konusu olan yalnızca geçmişin temsil edilmesi değildir. Dijital hafıza platformları, geçmişe ilişkin bilginin nasıl düzenlendiğine, kimin tanıklığının belge niteliği kazandığına, hangi materyallerin kamusal hafızaya dahil edildiğine ve adalet talebinin hangi biçimlerde sürdürüldüğüne ilişkin yeni sorular açar. Bu nedenle bu platformları yalnızca “dijital arşiv” olarak değil, arşivsel otoriteye müdahale eden karşı-hafıza mekânları olarak düşünmek gerekir.
Madımak Katliamı Hafıza Merkezi bu çerçevede ayrı bir öneme sahiptir. Burada mesele yalnızca geçmişin belgelenmesi değil, fiziksel mekânda eksik bırakılan yüzleşmenin dijital alanda yeniden kurulmasıdır. Platform, otuz üç kişinin yaşam öykülerini, olayın tarihsel bağlamını, tanıklıkları ve arşivsel materyalleri bir araya getirerek Madımak hafızasını anma, belgeleme, aktarma ve kamusal sorumluluk düzeyinde dolaşıma açar. Bu yönüyle geçmişi sabit ve tamamlanmış bir dosya olarak sunmaz, onu bugünün etik, siyasal ve akademik sorularıyla canlı tutar.
Son birkaç yıldır Türkiye’de dijital karşı-bellek, karşı-arşiv ve karşı-miras pratikleri üzerine çalışmalar yürütüyorum. Bulgularımın bir kısmı henüz yayım sürecinde olsa da, çalışmalarımın, dijital ortamın tanıklığı ve arşivi nasıl dönüştürdüğüne, resmî anlatıların dışında kalan toplulukların kendi kayıtlarını hangi araçlarla tuttuğuna, kişisel hafıza nesnelerinin hangi koşullarda kamusal belge niteliği kazandığına ve hafızanın hangi durumlarda geçmişe ilişkin bir anlatı olmaktan çıkarak adalet talebinin taşıyıcısına dönüştüğüne odaklanmaktadır.
Bu araştırmaların ışığında, Alevi toplumu açısından Madımak Hafıza Merkezi’nin ve benzeri dijital hafıza girişimlerinin yarattığı etkinin, yalnızca geçmişe ilişkin bir veri bankası oluşturmasından ibaret olmadığını söyleyebilirim. Bu girişimler, uzun süre bastırılmış, ertelenmiş, yok sayılmış ya da parçalı biçimde temsil edilmiş bir toplumsal hafızayı evrensel kamusal düzleme taşımaktadır. Madımak, Alevi hafızasında yalnızca bir travma noktası değil, tanınma, eşit yurttaşlık, adalet ve yüzleşme taleplerinin düğümlendiği tarihsel bir eşiktir. Bu nedenle Madımak’a ilişkin her belgeleme faaliyeti, doğrudan Türkiye’nin demokrasi ve eşitlik meselesine temas eder.
Alevilerin Sesi dergisinin bu sayıyı Madımak Hafıza Merkezi’nin ardından yürütülen çalışmalara ve bu çalışmaların yarattığı toplumsal etkiye ayırması bu yüzden son derece değerlidir. Çünkü hafıza çalışmaları, akademik literatürle sınırlı bir araştırma alanı olmanın ötesinde, kamusal görünürlük, toplumsal tanınma ve adalet arayışıyla doğrudan kesişen eleştirel bir müdahale alanıdır. Dergiler, arşivler, dijital platformlar ve akademik metinler, geçmişin nasıl hatırlanacağına ilişkin kamusal tartışmanın kurucu ortaklarıdır.
Elbette dijital platformlar hukuki adaletin, kurumsal yüzleşmenin ya da fiziksel bir anma mekânının yerini tamamen alamaz. Ancak hakikatin kamusal dolaşımdan çekilmesine, tanıklıkların dağılmasına ve kayıpların isimsizleşmesine karşı en güçlü barikatlardan birini oluşturur. Bununla birlikte, dijital hafıza alanının kendisi de teknik sürdürülebilirlik, link çürümeleri, veri güvenliği ve kurumsal devamlılık gibi sebeplerle kırılgandır. Dolayısıyla dijital hafıza yalnızca bir imkân değil, sürekli bakım, kolektif emek ve bitmeyen bir sorumluluk alanıdır. Bir dijital arşivin kurulması kadar, onun yaşatılması ve topluluklarla bağının canlı tutulması da hafıza politikasının ayrılmaz bir parçasıdır.
Bugün Madımak üzerine düşünmek, yalnızca 1993’te yaşanan bir katliamı anmak anlamına gelmez. Aynı zamanda Türkiye’de hafızanın nasıl kurulduğunu, hangi geçmişlerin kamusal alanda yer bulabildiğini, hangi tanıklıkların belgeye dönüştüğünü ve hangi adalet taleplerinin süreklilik kazandığını sorgulamak anlamına gelir. Dijital hafıza platformları bu sorgulama için yeni ve önemli imkânlar sunar. Bu imkânların değeri, geçmişi tamamlanmış bir olay olarak kapatmalarında değil, onu bugünün etik, politik ve akademik soruları içinde yeniden düşünmeye açmalarındadır.
