Bu yazı Alevilerin Sesi dergisinin 302. sayısında yayınlanmıştır.
“Kısa bir kalem, uzun bir hafızadan daha iyidir.”
Dersim tarihinin en karanlık dönemlerinden biri olan 1937-38 Dersim Tertelesi’ne dair kolektif hafızayı güçlendirecek tarihi bir adım atıldı. Dersim Tarih ve Kültür Merkezi (DKG) tarafından katliamın tanıklarıyla gerçekleştirilen 400 mülakattan ilk etapta 100 tanesi, Berlin Özgür Üniversitesi (Freie Universität Berlin) Oral History Digital arşivinde tüm dünyanın erişimine sunuldu. Bu gelişmeyle birlikte Dersim sözlü tarih arşivi, küresel ölçekte araştırmacılara ve kamuoyuna açılmış oldu.
18 Yıllık Emeğin ve Kurumsal İş Birliğinin Gücü
Dersim Sözlü Tarih Projesi (DSTP) çalışmaları, 2008 yılında dönemin FDG Başkanı Yaşar Kaya ve Federal Milletvekili Hüseyin Aydın’ın çağrısıyla başladı. Süreç içinde mülakatçı eğitimleri için workshoplar düzenlendi ve Dersim’de bir çalışma bürosu açıldı. Proje komitesinde farklı dönemlerde; Mehmet Yıldız, Dr. Şükrü Aslan, Dr. Suavi Aydın, Yaşar Kaya, Cemşi Balk, Deniz Karakaş, Cemal Taş, Hüseyin Aydın, Hasan Taşkın, Hasan Aytaç, Filiz Aktaş, Ahmet Canpolat, İmdat Yıldız ve Leyla Gündüzkanat görev aldı. Çok sayıda Dersim ve Alevi derneğinin desteğiyle büyüyen bu çalışma, bugün uluslararası bir boyuta ulaştı.
Almanya Federal Kültür Bakanlığı tarafından desteklenen projenin dijitalleşme aşaması, Ruhr Üniversitesi Bochum (RUB) ve DKG ortaklığıyla yürütüldü. Yaklaşık 30 ay süren titiz bir çalışmayla tanık mülakatlarının Kırmancki (Zazaca) dilinde transkripsiyonları yapıldı; kayıtlar Türkçe ve Almancaya çevrilerek dijital platforma yüklendi. Projenin resmi devir teslim töreni ise Dokumentationszentrum – Flucht, Vertreibung, Versöhnung (SFVV) koordinasyonunda, 21-22 Mayıs tarihlerinde Berlin’de gerçekleştirildi.
7 Ülke, 42 Şehir ve Çok Boyutlu Tanık Anlatıları
Mülakatlar 7 ülke ve 42 ayrı şehirde yürütülerek çok geniş bir coğrafyaya yayıldı. Dijital erişime açılan bu kaynaklar sadece mağdurların değil, dönemin farklı aktörlerinin de perspektifini sunuyor. Arşivde şu anlatılar yer alıyor:
- 1938’i çocuk olarak yaşamış, katledilenlerin cesetleri altından sağ kurtulmuş tanıklar,
- Sürgün hayatı barındıran ve yetiştirme yurtlarına verilen çocukların hikayeleri,
- Dönemde görev yapmış bir istihbarat polisi ile Dersim’de asker olarak yer almış 2 tanığın askeri/resmi anlatımları.
Paneller ve Bilimsel Oturumlar (21 Mayıs)
Etkinliğin ilk günü program; DKG adına Ahmet Canpolat, Ruhr Üniversitesi Bochum adına Prof. Dr. Christian Gudehus, Berlin Özgür Üniversitesi adına Dr. Cord Pagenstecher ve Dokümantasyon Merkezi adına Dr. Kathrin Jurkat’ın açılış konuşmalarıyla başladı.
Ardından, bu dijital arşivin akademik, hukuki, sanatsal ve toplumsal alanlarda sunacağı olanaklara odaklanan dört farklı oturum düzenlendi. Geniş bir araştırmacı kadrosunun katıldığı bu oturumlarda Ruth Baumgartl, Andreas Mix, Dr. Silke Krohn, Dr. İsmail Küpeli, Mahir Doğan, Gülseren Şengezer, Bianca Schaalburg, Dr. Alexander Korb ve Dr. Tebessüm Yılmaz sunumlar yaptı.
Resmi Devir Teslim ve Kapanış (22 Mayıs)
22 Mayıs tarihinde ise projenin resmi devir teslim töreni yapıldı. Törende Dokümantasyon Merkezi Direktörü Dr. Nils Köhler, Federal Kültür Bakanlığı temsilcisi Robin Mishra ve DKG Başkanı Hüseyin Aydın birer konuşma yaparak projenin kurumsal önemini vurguladılar.
Prof. Dr. Hans Lukas Kieser, “Avrupa Perspektifinden Dersim Tertelesi” başlıklı bilimsel bir sunum gerçekleştirdi. Projenin mutfağına dair paylaşımlarda ise DKG adına Filiz Aktaş projenin tarihçesi ve hedeflerini aktarırken; Ruhr Üniversitesi’nden Leonie Novak ve Alexander Husenbeth, projenin hazırlık, transkripsiyon ve çeviri süreçlerini nasıl yapılandırdıklarını paylaştılar. Etkinlik, sanatçılar Maviş Güneşir ve Çağlasu Aslan’ın “Phıtêm meberve” (Ağlama küçüğüm) dinletisiyle son buldu.
“Bu Arşiv Bir Son Değil, Tarihi Bir Başlangıçtır”
Dersim 1937-38 Sözlü Tarih Projesi Yöneticisi Yaşar Kaya, projenin büyüklüğünü ve geleceğe bıraktığı mirası şu sözlerle ifade etti:
“Yaklaşık 9000 dakikalık mülakatların Kırmancki, Almanca ve Türkçe olarak açılmasıyla Dersim Tertelesi mücadelesinde tarihi bir eşik daha aşıldı. 6 Mart 2010 tarihinde aldığımız ‘4 Mayıs Dersim Mağdurlarını Anma Günüdür’ kararı, tarihimizdeki en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu anmalar, yaşanan acıları unutmamanın sembolik adımlarıdır.
Berlin, Dersim Arşivinin açılması ise uluslararası alana taşındığı tarihi bir aşamadır. Akademik disiplinle inşa edilen bu arşiv; tarih, kültür, inanç, sanat ve daha pek çok alanda Dersim toplumunu çalışmak isteyen araştırmacılara büyük olanaklar sunuyor. Arşivin, üniversitelerin akademik güvencesiyle kamuoyuna açılması çok önemli bir olgu. Zira konuşma yapan bir politikacıdan okulda sunum yapacak bir öğrenciye, tarih yazan bir yazardan film yapımcısına kadar herkesin tereddütsüz yararlanabileceği güvenilir bir platform oluşmuş durumdadır.
Bu çalışma sayesinde 8000 dakikayı aşkın bir Kırmancki arşiv oluştu. Yine Almanca kaynak eksikliği bir ölçüde giderilmiş oldu. Türkçe olarak da açılması tarih ile yüzleşme çalışmalarına katkı sunacaktır. 100 yıl sonra bir Dersimli tarihçinin, bir dil bilimcinin veya bir film yapımcısının yararlanabileceği köklü bir kaynak bırakıyoruz.”
Yaşar Kaya, açılış sırasında yaşanan hüzün ve sevinç dolu anları ise şu sözlerle aktardı:
“Açılışta yüzlerce unutulmaz anı birikti. Projede büyük emeği olan Cemşi Abi mutluluğunu, ‘Neticede siz bizim 20 yıllık rüyamızı gerçekleştirdiniz’ sözleriyle ifade etti. Kız kardeşim duygularını, ‘Abim bugün yapılanları 20 yıl önce anlatırdı. Biz hıhı derdik ama kimse bunların olabileceğine inanmazdı’ diyerek dile getirdi. Sevgili ikrarım Ali Rıza ise, ‘Kivrem, babam bugün sağ olsa burada olurdu, sizinle gurur duyardı’ dediğinde ikimiz de göz yaşlarımıza hakim olamadık. O an, projeye büyük emek veren ama aramızda olmayan Mehmet Yıldız, Rüstem Polat, Ali Nikbay ve Süleyman Ağlar aklıma geldi. Bu mutlu günümüzde aramızda olmalarını ne çok arzuladım…”
“38’in Asil Çocuklarına Verdiğimiz Sözü Tuttuk”
DKG Başkanı Hüseyin Aydın ise kapanış konuşmasında projeye can veren kaynak kişilere şu sözlerle şükranlarını sundu:
“Son olarak, bu tarihi sürecin sürdürülmesine emek veren ve bu anlamlı günde yanımızda olan herkese yürekten teşekkür ediyorum. Ama en çok da bize, dostuna yarasını gösterir gibi görünmez yaralarını açan, bizi yoksul sofralarına davet eden ’38’in o asil çocuklarını hürmetle anıyorum. Onlara verdiğimiz sözü tutmuş olmanın haklı onurunu ve gururunu yaşıyoruz.”
Bu devasa dijital arşiv, Dersim 1937-38 Tertelesi’ne dair hakikatlerin korunması, bugüne aktarılması ve uluslararası hafıza merkezlerinde sarsılmaz bir yer bulması adına tarihi bir dönüm noktası olarak kayıtlara geçmiştir.
Daha fazal bilgi için aşağıda vereceğimiz linklerden bilgi alınabilir.
https://www.sowi.ruhr-uni-bochum.de/dersim/index.html.de
https://portal.oral-history.digital/dersim/de
